‘वैकल्पिक उर्जामा उन्नत प्रविधिको प्रस्तावः जस्ले उन्नत होमबायोग्याँस निर्माणमा जोड दिन्छ’

‘यसरी हुन्छ, घर–घरमा पाइपलाइनको सपना पूरा’

२०७२ सालमा आएको महाभुकम्प र लगत्तै देखापरेको उर्जा संकट नेपाली जनमानसमा चिरस्मृतिको रुपमा रहनेछ । महाभुकम्पले पु¥याएका मानवीय र भौतिक क्षतीको सामना गर्न हामीले भरमग्दुर प्रयास गरेका छौं । मृतकहरुको सम्झनालाई चिर स्मृतिमा कायम राख्दै घाइते मनमा खाटा लगाउँदै छौं । भत्केका घरलाई जतिसक्दो क्षमताले उठाउँदै पनि छौं । भुकम्पका कारण ध्वस्त गाउँ र बस्तीहरु बिस्तारै उठ्दैछन् । भुकम्प एक प्राकृतिक प्रकोप हो । यस्ता प्रकोपसँग जुध्न सक्दो सावधानी, आवश्यक पूर्वतयारी र आपतमा शिघ्र उद्धार र राहत आवश्यक हुन्छ । हामीले यसको क्षति न्युन गर्न सक्छौँ । तर अहिले जसरी हामीले वातावरण विनाश गरिरहेका छौँ त्यसलाई निरन्तरता दियौँ भने भुकम्पजस्ता प्राकृतिक प्रकोप हामीले बारम्बार भोग्नुपर्नेछ । निरन्तर बढिरहेको कार्बन उत्सर्जन र वनविनाशका कारण पृथ्वीको तापक्रम बढिरहेछ । र, यो वातावरणीय संकट केवल मानिसको कर्मले सिर्जित समस्या हो ।

वातावरणमा संकट ल्याउने मानवीय क्रियाकलाप अनेकौं छन् । तीमध्ये एउटा हो, अनविकरणीय उर्जाको अत्याधिक प्रयोग । खाना पकाउने इन्धनदेखि यातायातको साधनसम्म अनविकरणीय उर्जाको प्रयोग भईरहेछ । हामीले प्रयोग गर्ने अनविकरणीय उर्जाको प्रमुख स्रोत हो, दाउरा र जिवाश्म ईन्धन । दाउराको अत्याधिक उपयोगले वनविनाश गर्छ । लाखौं वर्षसम्म जमिनमुनि दबेर बसेका जीवका अवशेषबाट बन्ने भएकाले पेट्रोल, एलपिजि (लिक्विड पेट्रोलियम ग्याँस), डिजल लगायतका जिवाश्म ईन्धनहरु एकपटक प्रयोग भएपछि फेरी तयार हुन कैयौं पुस्ता पर्खिनुपर्ने हुन्छ । यी स्रोतको अत्याधिक दोहनले उर्जा संकट नै सिर्जना गर्छ । अर्कोतर्पm यी ईन्धनको उपयोग गर्दा उत्पन्न हुने कार्बनडाईअक्साइड, कार्बनमोनोअक्साइडजस्ता हरितगृह ग्याँसका कारण पृथ्वीको तापमान बढ्दो छ ।

नेपालमा जिवाश्म ईन्धनको उपयोग मूलतः खाना पकाउन र यातायातका साधन चलाउन हुने गरेको छ । त्यसमा पनि खाना पकाउन हुने दाउराको उपयोगले धेरै हिस्सा ओगट्छ । अब यसको विकल्प खोज्ने बेला आइसकेको छ । यातायात क्षेत्रमा जिवाश्म ईन्धनको विकल्प मुख्यतः जलविद्युत हुनसक्छ । तर यसको लागि लामो समय लाग्नेछ । एकातर्पm आवश्यक मात्रामा जलविद्युत उत्पादनका लागि बढी नै लगानी र समय चाहिन्छ । अर्कोतर्पm जिवाश्म ईन्धनको जति जलविद्युतको क्षमता पुष्टि भईसकेको छैन । खाना पकाउने ईन्धनको विकल्प भने खोज्न सकिन्छ । यस्तो विकल्पको प्रयोगले हामीलाई वनविनाश हुनबाट पनि जोगाउँछ किनभने नेपालमा खाना पकाउने इन्धनको रुपमा दाउराको प्रयोग धेƒ€ै मात्रामा हुने गरेको छ । दिनहुँ बढिरहेको यो वातावरणीय विनाश रोक्न सक्दो प्रयास नगरी भएको छैन । त्यो प्रयासको सुरुवात दाउराको प्रयोग घटाएर हुनसक्छ । तर, त्यस्तो समाधान के हुनसक्छ ? यसबारे चर्चा गर्नुअघि नेपालमा अहिले भइरहेको उर्जा खपतका आयामबारे चर्चा गरौँ ।

२. नेपालमा उर्जा खपत

२.१ क्षेत्रगत उर्जा खपतः नेपालमा उर्जा खपतबारे सही, भरपर्दो र अद्यावधिक तथ्यांक फेला पार्नै गाह्रो छ । त्यसैले विभिन्न स्रोतको भर पर्नुपर्ने देखिन्छ । विभिन्न स्रोतबाट जम्मा गरिएको तथ्यांकबाट एउटा मोटामोटी धारणा बनाउँदा खाना पकाउन सबैभन्दा बढी उर्जा खपत हुने देखिन्छ । खाना पकाउन कुल उर्जा खपतको ७५ प्रतिशत खपत हुन्छ भने यातायातमा १३ र उद्योग, कलकारखानामा ७ प्रतिशत हुने देखिन्छ ।

त्यस्तै नेपालमा सबैभन्दा बढी दाउराकै प्रयोग हुने देखिन्छ । त्यसपछि पेट्रोलियम पदार्थ र विद्युतको खपत हुने गरेको छ । तर दाउराको खपत र अन्य उर्जा स्रोतको खपतबीच ठूलो अन्तर छ । यो निकै डरलाग्दो समस्या हो ।

२.२ खाना पकाउन भएको उर्जा खपतः खाना पकाउने इन्धनको रुपमा प्रयोग हुने उर्जाका स्रोतहरु शहर र गाउँमा फरक छन् । शहरी क्षेत्रमा खाना पकाउनका लागि सबैभन्दा बढी एलपिजी प्रयोग हुने गरेको छ । सयमा ४० जनाले एलपिजी प्रयोग गर्ने गरेका छन् । त्यसपछि दाउरा र मट्टितेलको खपत हुने गरेको छ । विद्युत, प्राकृतिक ग्याँसको प्रयोग एकदमै न्युन हुने गरेको छ ।

ग्रामीण क्षेत्रमा भने दाउराको प्रयोग अत्याधिक हुने गरेको छ । सयमा ८१ जनाले दाउराको प्रयोग गर्ने गरेका छन् । दोस्रो स्रोत गोबरको प्रयोग हो । गँुइठाजस्ता गोबर र घुर मिश्रित उर्जाका स्रोतको प्रयोग सयमा ९ जनाले गर्ने गरेका छन् । एलपीजीको प्रयोग भने सयमा करिब चार जनाले मात्रै गर्छन् ।

खाना पकाउन उपयोग हुने उर्जाको अध्ययन चुलोको आधारमा पनि गर्न सकिन्छ । तालिका २ ले सन् २०१५ मा नेपालमा भएको उर्जा खपतको प्रकृति र २०३० सम्म यसमा कस्तो परिवर्तन आउनेछ भन्ने जनाउँछ ।

त्यस्तै सन् २०१५ मा नेपालमा सबैभन्दा बढी परम्परागत चुलोको प्रयोग हुने गरेको थियो । अर्थात् दाउराकै प्रयोग बेसी हुने गरेको थियो । एलपिजी प्रयोग हुने चुलो दोस्रो नम्बरमा आउँछ । २०३० मा यो आंकडामा पुरै परिवर्तन आउने आंकलन गरिएको छ । त्यतिबेला परम्परागत चुलोको प्रयोग तेस्रो पंक्तिमा आउन आउने अनुमान गरिएको छ ।

३. उर्जा खपतको मुल्य

विभिन्न स्रोतबाट प्राप्त हुने उर्जा खपतको आफ्नै मुल्य छ । हरेक उर्जाका स्रोत प्रयोग गर्दा केही न केही मुल्य त लाग्छ नै । तर, अनविकरणीय उर्जाका स्रोतहरुको प्रयोगले उर्जा खपतको मुल्य बढाउँछ । उर्जा खपतको मुल्य हिसाब गर्दा आर्थिक खर्च मात्र नभई वातावरणमा पारेको असर र स्वास्थ्य समस्यालाई समेत जोेडेर गर्नुपर्छ ।

३.१ वातावरण विनाशः माथि उल्लेख भयो, ग्रामीण क्षेत्रमा खाना पकाउन इन्धनको रुपमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने दाउरा हो । तर, वर्षभरिमा खाना पकाउनकै लागि ठ्याक्कै कति काठ जलाइन्छ भन्ने तथ्यांक उपलब्ध छैन । त्यसैले विभिन्न स्रोतबाट प्राप्त तथ्यांकबाट एउटा अनुमानित तथ्यांक निर्माण गर्नुपर्ने हुन्छ । वर्षभरि पेट्रोल, डिजल, मट्टितेल, एलपिजी लगायतका इन्धन प्रयोगको वार्षिक विवरण नेपाल आयल निगमले दिन्छ ।

नेपाल विद्युत प्राधिकरणले विद्युत उपभोगको तथ्यांक उपलब्ध गराउँछ । त्यहीँ आधारमा वर्षभरि यी इन्धनको प्रयोग कटाएर रहने भाग दाउरा लगायतका ठोस जैविक इन्धनहरुले पूर्ति गर्छन् भन्ने अनुमान गरिएको छ । यो अनुमान अनुसार नेपालमा खाना पकाउनकै लागि प्रतिवर्ष एक करोड ७० लाख टन दाउरा खपत हुने गरेको छ ।

तथ्यांक अनुसार एउटा परिवारले वर्षेनी २५ सयदेखि ३५ सय किलोसम्म दाउरा प्रयोग गर्छ । औसतमा पाँच जनाको एक परिवार हुन्छ भन्ने आधारमा यो तथ्यांक निकालिएको हो । त्यसरी हेर्दा करिब ५० लाख परिवार अहिले पनि दाउरामा आधारित छ । यो दाउरा खपतको हिसाब गरौं । एक करोड ७० लाख टनमध्ये सबै काठ हुने दाउरा नहुनसक्छन् । हाँगाबिँगाबाट काठ बन्दैन । त्यसैले एक करोड टन काठको रुपमा र ७० लाख टन केवल दाउराको रुपमा मात्र प्रयोग हुनसक्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

१ करोड टन दाउरा पुराउन करिब ८८ लाख क्युविक मिटर अर्थात् ३० करोड क्युविक फिट आयतन बराबरको सालको काठ चाहिन्छ । बजारमा सालको काठको मूल्य प्रति क्युविकफिट ४५ सय रुपैयाँ छ । दाउराका लागि अरु पनि काठ प्रयोग गरिने भएकाले प्रति क्युविक फिट काठको २५०० रुपैयाँले हिसाब गरौं । यसरी हिसाब गर्दा वर्षेनी हामीले करिब सात खर्ब ५० अर्ब बराबरको काठ जलाइरहेका हुन्छौँ ।

मुश्किलले कुल गार्हस्थ उत्पादन २७ खर्ब ९७ अर्ब ५० करोड जति भएको देशले यति धेरै काठ जलाउँछ भन्ने थाहा पाउँदा जसको पनि मथिंगल हल्लिन्छ । दाउरामात्र हुनसक्ने ७० लाख टन काठको हिसाब गरौं । प्रति किलो १५ रुपैयाँको दरले हिसाब गर्दा ७० लाख टन बराबर एक खर्ब पाँच अर्ब रुपैयाँ पर्न आउँछ । यी दुवै खर्च जोड्दा ८ खर्ब ५५ अर्ब रुपैयाँ हुन आउँछ । अर्थात्, एक करोड ७० लाख टन दाउरा बाल्दा बर्षेनी साढे आठ खर्ब नेपाली रुपैयाँ खर्च भइरहेको हुन्छ ।

यो भनेको नेपालको कूल ग्रार्हस्थ उत्पादनको एक तिहाई हो । काठ (टिम्बर)को हिसाब नगरी दाउराको हिसाब मात्र गर्ने हो भने पनि यति धेरै दाउरा बाल्दा झन्डै २ खर्ब ५५ अर्ब रुपैयाँ पर्न आउँछ । दिगो विकास लक्ष्यको मूलभुत अवधारणा अन्तर्गत रहेर सघाइरहेका नीति निर्माता, बहुपक्षीय र द्विपक्षीय विकास सहयोगीहरुले दाउरा प्रयोगको यो मूल्यमा ध्यान दिन जरुरी छ। दाउरा उपयोगको अर्को आयाम पनि छ । विभिन्न स्रोतबाट उत्सर्जन भएको कार्बन बोटबिरुवाले सोस्छन् । जंगल नै विनाश भएपछि वातावरणमा कार्बन उत्सर्जनको मात्रा पनि बढ्छ ।

३.२ स्वास्थ्य समस्या: खाना पकाउने इन्धनको रुपमा भान्सामा दाउराको प्रयोगले स्वास्थ्यमा पारेको असर त झनै डरलाग्दो छ । अहिले पनि नेपाली समाजमा भान्सामा काम गर्ने अधिकांश महिला हुन्छन् । त्यसैले दाउराको उपयोगले उनीहरुको स्वास्थ्यमा बढी असर पार्ने गरेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार खाना पकाउने इन्धनका कारण हुने वायु प्रदुषणका कारण लाग्ने रोगबाट वर्षेनी ३८ लाख मानिसको मृत्यु हुने गरेको छ ।

त्यसमध्ये २७ प्रतिशत न्युमोनिया, १८ प्रतिशत मस्तिष्कघात, २० प्रतिशत श्वासप्रश्वाससम्बन्धी दिर्घकालीन रोग (सिओपिडी) र ८ प्रतिशत फोक्सोको क्यान्सरबाट ग्रसित हुने गरेका छन् । वायु प्रदुषणका कारण स्वास्थ्य समस्या भोगेका व्यक्तिको संख्या बढ्दो छ ।

फोक्सोको क्यान्सर, सिओपिडी, एएलआरआई, आइएचडी लगायतका रोग मुख्यतः दाउरा लगायतका परम्परागत खाना पकाउने इन्धनका कारण लाग्छ । यी मध्ये धेरै रोग आमाबुवाबाट सन्तानमा पनि सर्ने गरेको छ । यी सबै तथ्यले बताउँछन्, हामी अहिले त्यस्तो ज्वालामुखीमाथि बसेका छौं जो फुट्नमात्र बाँकी छ।

अनविकरणीय उर्जाप्रतिको अत्याधिक निर्भरताले हामीलाई आर्थिक, वातावरणीय र स्वास्थ्य तीनै पक्षमा कमजोर बनाइरहेको छ । यो अघोषित संकटको अवस्था हो जसको विकल्प खोज्न गरिने थोरै पनि ढिलाई अकल्पनिय दुर्घटनाको निमन्त्रणा हुनेछ ।

४. विकल्पको आवश्यकता

खाना पकाउनकै लागि भइरहेको यति ठूलो वनविनाशबाट अब मुक्ति खोज्ने बेला भइसकेको छ । यो प्रयत्न केवल वातावरण संरक्षणसँग जोडिएको छैन । खाना पकाउन सफा इन्धनको प्रयोग विकाससँग जोडिएको छ । दिगो विकास लक्ष्यका १७ लक्ष्यमध्ये आठ वटा लक्ष्य खाना पकाउने सफा पद्दतिसँग जोडिएका छन् । नेपालले ती लक्ष्यमा पुग्न धेरै काम गर्न बाँकी छ ।

दिगो विकास लक्ष्यहरु (एसडिजी)
१. गरिबीको अन्त्य
२. शून्य भोकमरी
३. राम्रो स्वास्थ्य र समृद्ध जीवनस्तर
४. गुणस्तरीय शिक्षा
५. लैंगिक समानता
६. सफा पानी र सरसफाइ
७. खर्चले धान्न सक्ने स्वच्छ उर्जा
८. मर्यादित काम तथा आर्थिक वृद्धि
९. उद्योग, नवीन खोज र पूर्वाधार
१०. न्यून असमानता
११. शहर र समुदायको दिगोपना
१२. जिम्मेवारपूर्ण उपभोग तथा उत्पादन
१३. जलवायु सम्बन्धी कार्य
१४. जलमुनिको जीवन
१५. भूसतहको जीवन
१६. शान्ति, न्याय र सशक्त संस्थाहरु
१७. यी लक्ष्यका लागि साझेदारी

खाना पकाउने विधीसँग सम्बन्धित दिगो विकास लक्ष्यहरु निम्न छन्ः

दिगो विकास लक्ष्य उद्धेश्य

१. गरिबी न्युनीकरण उर्जामा लाग्ने पैसा बचाउने ।
    अन्न उत्पादनका लागि प्रांगारिक मलको प्रयोग गर्छ ।
३. स्वास्थ्य र सम्पन्नता पाँच वर्षमुनिका बालबालिकाको मृत्युदर घटाउने
   वायु प्रदुषणका कारण लाग्ने रोग र मृत्यु घटाउने
५. महिला सशक्तिकरण प्रविधि प्रयोगसम्मको पहुँच परिष्कार गर्ने
७. आधुनिक उर्जासम्मको पहुँच कम मुल्यमा प्रभावकारी उर्जासम्मको पहुँच निर्माण गर्ने
१३. जलवायु परिवर्तनको सामना राष्ट्रिय नीतिहरुमा जलवायु सन्तुलनका उपायहरु अवलम्बन गर्ने
१५. वनजंगलको दिगो व्यवस्थापन दिगो व्यवस्थापन र भुक्षयको रोकथाम,जंगल विनाश घटाउनेभुक्षय र मरुभुमीकरण  घटाउने

चलनचल्तीमा रहेका उर्जाका विकल्पबारे चर्चा गरिरहँदा फेलिक्स फिंकबेइंकरले १३ वर्षको उमेरमै दिएको विचारोत्तेजक मन्तव्य सम्झिनु उपयुक्त हुन्छ । सन् २०११ मा उनले संयुक्त राष्ट्र संघको महासभामा संसारभरका सरकार प्रमुखका सामुन्ने विश्वका सरकारहरु वातावरणसम्बन्धमा गम्भिर नभएको र ग्रह नै संकटमा हुँदा पनि मौन रहेको धारणा राखेका थिए ।

फेलिक्सले ‘पृथ्वीका लागि रुख रोपौं’ भन्ने अभियान चलाइरहेका छन् । वातावरण विनाशका विरुद्ध लड्न संसारभर एक अर्बं रुखहरु रोप्ने अभियान हो यो । यो भिडियो लिंकमा उनले निकट भविष्यमा हामीले सामना गर्नुपर्ने संकट र त्यसबाट जोगिन गर्नुपर्ने कर्महरुबारे उल्लेख गरेका छन् । यति कम उमेरमै फेलिक्सले यस्तो अभियान थाल्न सक्छन् भने संसारलाई जोगाउन के हामीले केही गर्न सक्दैनौं ?

५. विकल्पको रुपमा बायोग्याँस

वायुमण्डलबाट कार्बनडाइअक्साइडको मात्रा कम गराउन हामीले वृक्षारोपण, वन संरक्षण लगायतका सबैखाले उपाय लगाउनै पर्छ । साथसाथै दाउरा लगायतका जैविक पिण्ड (बायोमास)को उपयोगलाई पुनर्नविकरणीय, हरित र सफा उर्जाका स्रोतहरुले विस्थापन गर्नुपर्छ । यहाँनेर पुनर्नविकरणीय र सफा उर्जाका स्रोतबारे चर्चित वातावरणविद् अजय दिक्षितका विचार सम्झिनु उपयुक्त हुनेछ । दिक्षित काठमाडौंस्थित ‘आइएसइटी–नेपाल’का कार्यकारी निर्देशक हुन्। नेपाली टाइम्समा प्रकाशित हुने ‘परिवर्तनका लागि जलवायु’ उनको मासिक स्तम्भ बढ्दो विश्वतापमानले नेपालमा पारेको असरमा केन्द्रित छ । त्यहीँ स्तम्भको एक अंकमा उनले ‘नो स्मोक विद्आउट फायर’ शीर्षकमा यस्तो लेखेका छन् ।

‘अर्को चरणको आर्थिक विकासका लागि नेपालले जैविक पिण्ड (बायोमास)को विकल्पमा ध्यान दिनैपर्छ । आयातित पेट्रोलियम पदार्थ र जैविक इन्धनलाई जलविद्युत लगायतका सफा उर्जाले विस्थापन गर्नेतर्पm एकदमै कमजोर सार्वजनिक नीतिहरु बनाइएका छन् । जैविक इन्धनलाई सफा उर्जाका स्रोतहरुले विस्थापन गर्न हामीले जोड दिनैपर्छ । यो काम नेपाललाई कार्बनमुक्त विकास पथमा डो¥याउने सुलभ यात्रा पनि हुनसक्छ । त्यसका लागि भने सबै क्षेत्रलाई समेटेको उर्जा नीति आवश्यक पर्छ । त्यस्तो नीतिले मात्र विश्वव्यापी रुपमा उर्जामा पहुँच स्थापना गर्नसक्छ भने स्वास्थ्य सुधार, लैंगिक र सामाजिक समता कायम पनि गर्नसक्छ । पेट्रोलियम पदार्थका लागि हुने खर्च पनि घटाउँछ । साथै कार्बन जल्दा उत्पन्न हुने ग्याँस पनि घटाउँछ ।

यसका लागि उर्जा, वन तथा वातावरण मन्त्रालय, ध्भ्ऋक्, वैकल्पिक उर्जा प्रवद्र्धन केन्द्रले नीजि क्षेत्र र दातृ निकायसँगको सहयोगमा नेपालको वर्तमान उर्जा उपयोगको आधार–रेखा तय गर्नुपर्छ । उनीहरुले कार्बन उत्सर्जन नियन्त्रणमा पनि ध्यान दिनुपर्छ । त्यसो गर्दा मात्रै अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता अनुसारको न्युन–कार्बन उत्र्सजन विकास रणनीति अंगीकार गर्न सकिन्छ । अहिले नेपालमा निर्वाचित स्थानीय सरकारहरु छन् । वातावरण संरक्षणमा यी सबैभन्दा बलिया संस्था हुनसक्छन् । गाउँपालिका, नगरपालिका, प्रान्तिय र संघीय सरकार मिलेर जैविक इन्धन विस्थापनका लागि काम गर्न सक्छन् । नेपालले जैविक इन्धन विस्थापन गर्न विगतमा कुनै प्रयास नै नगरेको भने होइन । तर कमजोर नीतिका कारण त्यो सम्भव भएन । विगतबाट सिक्दै जैविक इन्धन विस्थापनका लागि नयाँ रणनीति अंगीकार गर्न जरुरी छ ।

त्यस्तो रणनीति निर्माण गर्दा हामीले भुगोल, सामाजिक संरचना, आय, व्यक्तिगत क्षमता, प्रविधी र इन्धनको उपलब्धता एवं क्रयक्षमताबारे ध्यान दिनुपर्छ । यसका लागि विभिन्न व्यवसायिक र विकास मोडललाई एकै ठाउँमा राख्नुपर्छ र विभिन्न क्षेत्रबाट आउने मिश्रित पूँजीबाट सञ्चालन गर्नुपर्छ । त्यो पूँजी सार्वजनिक, नीजि र वैदेशिक विकास सहयोग, बहुपक्षीय ऋण र अन्य परोपकारी दानबाट निर्माण हुनेछ ।’

दिक्षितको यो दृष्टिकोण यस क्षेत्रका विशेषज्ञहरुको साझा अभिव्यक्ति हो । अवश्य पनि हामीले जैविक इन्धनको प्रयोग उन्मुलन गर्न साझा पहल नथाली भएको छैन । तर, नेपालको सन्दर्भमा दिगो, नवीकरणीय, हरित र कम खर्चिलो विकल्प के हुनसक्छ त ?जलविद्युत एउटा गतिलो विकल्प हुनसक्छ तर अहिले नै यसको मागभन्दा आपूर्ति निकै कम छ । जलविद्युतको नयाँ परियोजनाले प्रतिफल दिन पनि समय लाग्छ । त्यसमाथि नेपालमा जलविद्युत प्रसारण पनि कमजोर छ । नवीकरणीय उर्जाको स्रोतको रुपमा एउटा गतिलो विकल्प बायोग्याँस हुनसक्छ । दैनिक रुपमा निस्कने कुहिन फोहोरबाट मिथेन नामक ग्याँस निकाली इन्धनको रुपमा प्रयोग गर्ने विधि हो, बायोग्याँस ।

विभिन्न आधारबाट हेर्दा जलविद्युत पनि यसको हाराहारीमा पुग्न सक्दैन । बायोग्याँसले एउटा चक्र नै निर्माण गर्ने भएकाले खर्चको हिसाबले यो निकै किफायती छ । यसो सोच्नुस त, तपाईंले भान्सामा निस्कने फोहोर नै बायोग्याँस बनाउन प्रयोग गर्नुभयो । त्यसबाट खाना पकाउँदा सँगसँगै तरकारी खेतीका लागि आवश्यक पर्ने मल पनि बनिरहेको हुन्छ । यो मल आफ्नै खेतबारीमा प्रयोग गर्न सकिन्छ वा बेच्न पनि सकिन्छ । बायोग्याँस दिगो, नवीकरणीय र हरित उर्जाको स्रोत हो । कार्बन उत्सर्जन घटाउन यसले उत्कृष्ट भूमिका खेल्न सक्छ । दैनिक क्रियाकलापमा निस्कने फोहोर, घाँसपात, मलको प्रयोगबाट उर्जा उत्पन्न हुने भएकाले बायोग्याँसले चक्रीय अर्थतन्त्र निर्माण गर्छ ।

उर्जा बाहेक बायोग्याँस प्रणालीका फाईदा अनेकन् छन् । यसले फोहोर व्यवस्थापन गर्छ, जैविक मल उत्पादन गर्छ, यसले उत्पन्न गर्ने उर्जा खाना पकाउन, कोठा तातो गराउन र उज्यालोको लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ । र यसको उर्जाले स्वास्थ्यलाई कुनै पनि हानी पु¥याउँदैन । अर्कोतर्पm ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारीको सिर्जना पनि गर्छ । बायोग्याँस निर्माणका लागि कम खर्च लाग्ने भएकाले यसलाई लाग्ने लागत घरखर्चमै व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । घरायसी प्रयोगको लागि सानो खालको बायो–डाइजेस्टर पर्याप्त हुन्छ । भान्साबाट निस्कने फोहोर र गाईवस्तुको मलले एउटा परिवारको लागि आवश्यक उर्जा त्यसले उत्पन्न गर्छ । ठूलो परिमाणमा उर्जा उत्पन्न गर्नका लागि भने बायो–फ्याक्ट्री नै स्थापना गर्नुपर्छ ।

ठूलो परिमाणका कुहिने फोहोरबाट यसको सञ्चालन हुनसक्छ । यस्तो फ्याक्ट्रीले वातावरण रक्षा गर्छ भने स्थानीय समुदायलाई पनि आर्थिक लाभ उपलब्ध गराउँछ । भविष्यको चक्रिय अर्थतन्त्रमा बायोग्याँस प्लान्ट एक महत्वपूर्ण हिस्सा हुनेछ । नवीकरणीय उर्जाका स्रोतमध्ये बायोग्याँस धेरै हिसाबले प्रभावकारी छ । यसका फाईदा यस्ता छन् 

१. बायोग्याँस उर्जाको दिगो, नवीकरणीय, हरित र सफा स्रोत हो । यसले कार्बन उत्सर्जन गर्दैन ।
२. यसले १७ दिगो विकासका लक्ष्यमध्ये धेरैमा उल्लेखनीय योगदान दिन्छ ।
३. बायोग्याँसको प्रयोगले स्थल र जल प्रदुषण घटाउँछ ।
४. बायोग्याँसको लागत खर्च छिटै नै पूर्ति हुन्छ ।
५. यसबाट पारंगारिक मल उत्पादन हुन्छ ।
६. यसको निलो ज्वालासहितको आगो खाना पकाउन स्वस्थकर विकल्प हो ।
७. यो पर्यावरणमैत्री हुन्छ ।
८. यसमा एकपटक लगानी गरेपछि थप लगानी गरिरहनुपर्दैन ।
९. यो विकेन्द्रित उर्जाको स्रोत हो ।
१०. यसले रोजगारी सिर्जना गर्छ ।
११. यसभित्र फोहोरमैला कुहिने प्रक्रिया एनेरोविक हुन्छ त्यसैले जिवाणुहरु धेरै सक्रिय हुन पाउँदैनन् । फलस्वरुप, पानीबाट प्रसार हुने रोग न्युनीकरणमा यसले सघाउ पुर्याउँछ ।
१२. यसले जिवाष्म इन्धन (खासगरी एलपिजी) र दाउराको निर्भरता घटाउँछ ।
१३. यसबाट निस्कने इन्धन बल्दा ताप पनि दिने भएकाले तापको लागि बेग्लै उपाय खोज्नुपर्दैन ।
१४. बायोग्याँसबाट उत्सर्जन हुने इन्धनलाई प्रकाशको स्रोतको रुपमा पनि उपयोग गर्न मिल्छ ।
१५. यसले ल्यान्डफिल्डमा जाने ठोस फोहोरको परिमाण घटाउँछ ।
१६. प्रयोगकर्ताकै हातमा उर्जाका स्रोत भएकाले बायोग्याँसले कसैप्रति निर्भर बन्नबाट जोगाउँछ ।
१७. बायोग्याँसले आउँदो पुस्तालाई वातावरणीय चेतना प्रदान गर्न र घरमै अनुशासन कायम गर्न सघाउ पु¥याउँछ । यो प्रक्रियाले लामो समयसम्म पर्यावरण संरक्षणका लागि लागिरहन सघाउँछ ।
१८. यो जीवनपद्दतिमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउने माध्यम हो ।
१९. बायोग्याँस निर्माण गर्न र व्यवस्थापन गर्न साह्रै सजिलो छ ।

उत्सर्जित मिथेनलाई उर्जाको स्रोतको रुपमा परिणत गरेर वायाग्याँस प्लान्टहरुले पनि हरितग्याँस प्रभाव नियन्त्रण गर्न वायुमण्डलमा हानिकारक ग्याँसको मात्रा घटाउन सहयोग पु¥याउँछन् । वायोग्याँस उर्जाको स्रोत मात्र होइन । यो फोहोर व्यवस्थापनको सही विकल्प पनि हो । कुहिने फोहोरलाई सिधै ल्यान्डफिलमा पठाउने पुरानो प्रविधीको साटो यसले एनेरोविक प्रक्रियाद्वारा फोहोर कुहाउँछ जसले उर्जासँगै प्रांगरिक मल पनि उत्पादन गर्छ । त्यसैले यसले एउटा चक्रिय प्रणाली स्थापित गर्छ ।

बायोग्याँस पद्दति प्राकृतिक पदार्थमा आधारित प्रणाली हो । यसका लागि आवश्यक पदार्थ पुनःउत्पादन गर्न सकिन्छ । बायोग्याँसले उत्पादन गर्ने प्रांगारिक मलले हानिकारक रासायनिक मललाई विस्थापन गर्न पनि सघाउँछ । सँगसँगै यसले वनस्पतिको वृद्धिलाई पनि टेवा पु¥याउँछ ।

६. होमबायोग्याँसः बायोग्याँसको नयाँ प्रविधि

बायोग्याँस प्लान्टहरु नेपालमा सफलतापूर्वक सञ्चालनमा छन् । दशकौंदेखि बिएसपी–एसएनभिको सहकार्यमा साढे तीनलाख भन्दा बढी बायोग्याँस प्लान्ट स्थापना गरिएका छन् । खासगरी ग्रामिण क्षेत्रमा सञ्चालनमा आएका गोबरग्याँस भनेर प्रख्यात यी प्लान्ट ढलान प्रविधीले बनाइएका छन् । र, धेरैजसो गाईवस्तुको गोबरले सञ्चालित छन् । शहरी क्षेत्रमा भने गाईवस्तु नपालिने हुनाले बायोग्याँस खासै सञ्चालनमा छैनन् । अर्को समस्या जग्गाको हो । शहरी क्षेत्रमा जग्गा अति महंगो छ जसले गर्दा ढलान ट्यांक बनाउन गाह्रो छ । उदाहरणका लागि काठमाडौंमा औसत मध्यमवर्गीय परिवार केही आना जग्गामा बसेका हुन्छन् । बायोग्याँस बनाउन जग्गा छुट्याउनु उनीहरुका लागि निकै महंगो पर्छ ।

अर्कोतर्पm ढलान बायोग्याँस प्लान्ट बनाउन लाग्ने लागत पनि दिनप्रतिदिन महंगो हुँदै गइरहेछ । त्यस्तै भाडामा बस्ने परिवारले कोठा सरिरहनुपर्ने बाध्यता भएकाले पनि बायोग्याँसमा निर्भर हुन सक्दैनन् । नवीकरणीय, सफा, बहुउपयोगी, किफायति र प्रभावकारी हुँदाहुँदै पनि बायोग्याँस पहिलो रोजाइ हुन नसक्नु दुखद हो । त्यसैले बायोग्याँसमा पनि चलनचल्तीको अभ्यासको विकल्प खोज्नुपर्ने भएको छ । यस्तो एउटा विकल्प दुईजना दुरदर्शी उद्यमी राम अग्रवाल र विपीन खेतानले नेपाली बजारमा ल्याएका छन् ।

यी दुई दूरदर्शी उद्यमी लामो समयदेखि वैकल्पिक उर्जाको प्रवद्र्धनमा लागिपरेका छन् । खासगरी उनीहरु कार्बन उत्सर्जन गर्ने इन्धनको प्रयोगबाट विपन्न महिलालाई भइरहेको असरप्रति चिन्तित छन् । कार्बन उत्सर्जन गर्ने इन्धनको उपयोगबाट हुने खतराबाट मुक्त गर्ने प्रयासलाई लामो समयदेखि साथ दिँदै आएका छन् । उनीहरु वनविनाशबाट आउने प्रकोपप्रति पनि उत्तिकै चिन्तित छन् । जिवाश्म इन्धनको प्रयोग घटाउने गरी दिगो, नवीकरणीय, हरित र स्वच्छ उर्जालाई सुपथ मुल्यमा उपलब्ध गराउने उनीहरुको परिकल्पनाले केही सफलता पाएको छ ।

इजरायली प्राविधिज्ञहरुले तयार पारेको पोर्टेबल डाइजेस्टरयुक्त बायोग्याँस हो, होमबायोग्याँस । सैद्धान्तिक रुपमा होमबायोग्याँस बायोग्याँसकै एक रुप हो । तर यसको प्रविधि, बनोट, प्रयोगमैत्री र प्रभावकारिताको हिसाबले नेपालमा गोबरग्याँसको रुपमा परिचित बायोग्याँसमा भन्दा होमबायोग्याास फरक छ । होमबायोग्याँसबाट निर्माण हुने उर्जाको उपयोग गर्न विद्युतमा जस्तो ग्रिड प्रणाली चाहिँदैन । लागतको हिसाबले यो गोबरग्याँस प्रविधिभन्दा निकै सस्तो छ । सबैभन्दा मुख्य फरक के हो भने होमबायोग्याँसले गोबरग्याँसलेजस्तो स्थान लिँदैन । गोबरग्याँसको लागि ढलान ट्यांकी चाहिन्छ । होमबायोग्याँस भने घरको छेउछाउमै अटाउँछ । यो निर्माण गर्न मिस्त्री, इन्जिनियर कोही पनि चाहिँदैन । होमबायोग्याँसको सबै संरचना बनिबनाउ हुन्छ । र यसले बढीमा एउटा सोफाले लिने ठाउँमात्र ओगट्छ । त्यसैले यो प्रविधि गाउँ र शहर दुवै ठाउँमा उपयुक्त छ । दुई क्युविक मिटरको प्रत्येक होमबायोग्याँसले एक वर्षमा ६ टन कार्बनडाइअक्साइड घटाउन सघाउँछ ।

स्वच्छ वातावरणका साथै आर्थिक उत्पादन यी दुई उद्यमीको मुख्य चासो हो । यो उद्धेश्य पूरा गर्न उनीहरुले अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनि होमबायोग्याँससँग सम्बन्ध स्थापना गरिरहेछन् जसले संयुक्त राष्ट्र संघ, युरोपियन युनियन, युएसएड, एसएनभीजस्ता संस्थासँग मिलेर नेपालभरि काम गरिरहेछन् । यी दुवै उद्यमी वैकल्पिक उर्जाका अन्य क्षेत्रमा पनि उत्तिकै सक्रिय छन् । उनीहरु प्रतिवर्ष लाखौं टन कार्बनडाइअक्साइड घटाउने अभियानमा छन् । उनीहरुको परियोजनाले जलविद्युत, सौर्य, वायु र जैविक लगायतका नवीकरणीय उर्जाका सबै क्षेत्र समेट्छ जहाँ बायोमास, बायोफ्युल, बायोग्याँस, बायोटेक र बायोइन्जिनियरिङलाई प्राथमिकता दिइएको छ । जसको पृष्ठभूमीमा वृक्षारोपण र वनसंरक्षण छ । निकट भविष्यमा नै उनीहरुले उन्नत स्तरको विद्युतीय कार नेपालमा ल्याउन पहल गरिरहेका छन् ।

आफ्नो उद्धेश्य पूरा गर्न उनीहरु बहुपक्षीय र विकासे संस्थाहरुसँग सहकार्य गर्न चाहन्छन् ताकि दिगो विकास लक्ष्य हासिल गर्न सकियोस् । होमबायोग्याँस नवीकरणीय उर्जा र उर्जा सुरक्षाको क्षेत्रमा काम गर्ने ठूलो परियोजनाको एक शुरुवात मात्र हो । बायोग्याँसको लागि आवश्यक पर्ने बायोमासको उत्पादन हुनासाथ यो प्रविधि खाना पकाउने काममा मात्र सिमित हुनेछैन । उद्योग कलकारखानामा अहिले भइरहेको जिवाष्म इन्धनको प्रयोग घटाउन पनि यो प्र्रविधि सक्षम हुनेछ । यसले ठूलो मात्रामा हरित रोजगारी उपलब्ध गराउनेछ भने चक्रिय अर्थतन्त्र सञ्चालन गर्न पनि सघाउ पु¥याउनेछ । प्रभावकारी, किफायती, स्वच्छ र कम स्थान ओगट्ने होमबायोग्याँसको अर्को महत्वपूर्ण फाइदा पनि छ । यसका लागत उठान (पे ब्याक) अवधि निकै कम छ । अर्थात् निकै कम समयमा यसमा गरिएको लागत विभिन्न माध्यमबाट उठ्छ ।

विपिन खेतानले होमबायोग्याँसको लागत उठान अवधि यसरी हिसाब गरेका छन्ः

दुई घनमिटर आयतनको होमबायोग्याँस ५९ हजारमा पाइन्छ जबकि त्यति नै क्षमताको ढलान प्रविधिको बायोग्याँस बनाउन काठमाडौंमा ८२ हजार लाग्छ । ६ घनमिटरको पोर्टेबल होमबायोग्याँस २०१९ को जुलाई÷अगस्टतिर बजारमा आउनेछ । दुई घनमिटरको बायोग्याँसको पेब्याक यसरी हिसाब गर्न सकिन्छ (यहाँ सबै हिसाब प्रति वर्षको आधारमा गरिएको छ)

१) बायोग्याँसले जोगाउने खर्चः
– एउटा एलपिजी ग्याँसको बजार मुल्य १३५० रुपैयाँ छ ।
– मानौं एउटा एलपिजी ग्याँसले ४५ दिन खाना पकाउन पुग्छ ।
– त्यस हिसाबले एलपिजीमा नौ सय रुपैयाँ खर्च हुन्छ । अर्थात् वार्षिक १० हजार आठ सय रुपैयाँ एलपिजीमा मात्र खर्च हुन्छ । बायोग्याँसले यो खर्च जोगाउँछ।

२) अर्गानिक मल
– कति फोहोर जम्मा गरिन्छ भन्नेले मलको उत्पादन निर्धारण गर्छ । न्युनतम दुई किलोग्राम फोहोर जम्मा हुन्छ भन्ने हिसाब गर्दा मासिक १५०० रुपैयाँको मल उत्पादन हुन्छ । अर्थात् न्युनतम वार्षिक १८ हजार रुपैयाँको अर्गानिक मल उत्पादन हुन्छ । यदि दैनिक ६ किलोग्राम फोहोर जम्मा भएको मान्ने हो भने मासिक ४५ सय अर्थात् वार्षिक ५४ हजार रुपैयाँको अर्गानिक मल उत्पादन हुन्छ ।

३) त्यस्तै वार्षिक ५०० किलोग्राम सोलिड पेस्ट उत्पादन हुन्छ जसबाट वार्षिक १० हजार आम्दानी हुन्छ ।यसबाहेक फोहोर व्यवस्थापनका लागि तिर्नुपर्ने मासिक रकम पनि नतिर्नुपर्ने पनि हुनसक्छ ।

यो मोटोमोटी हिसाबले बताउँछ, होमबायोग्याँसले वार्षिक ३८ हजार ८ सय रुपैयाँ बराबरको खर्च जोगाउँछ । यदि होमबायोग्याँस खरिद गर्दा लागेको पैसाको वार्षिक ब्याज १० हजार मान्ने हो भने पनि दुई वा तीन वर्षमा होमबायोग्याँसमा लागेको लागत उठ्छ । रेस्टुरेन्ट, क्यान्टिन, सामुदायिक भान्सा जस्ता धेरै जनाको निम्ति खाना पाक्ने ठाउँमा फोहोर पनि बढी नै निस्कन्छ जसले धेरै उर्जा र धेरै अर्गानिक फर्टिलाइजर दिन्छ । त्यहाँ प्रतिदिन ६ लिटर अर्गानिक फर्टिलाइजर उत्पादन हुन्छ । ६ लिटरको २५ रुपैयाँको हिसाबले प्रतिवर्ष करिब ५४ हजार रुपैयाँ बराबरको मल उत्पादन हुन्छ ।

माथिको बुँदा १ को हिसाबबाट आउने १० हजार ८ सय र बुँदा ३ बाट आउने १० हजारलाई ५४ हजारमा जोड्दा ७४ हजार हुन्छ । त्यसैले यो सन्दर्भमा एक वर्षमा बायोग्याँसले जोगाउने मुल्य ५९ हजार र त्यसमा १० हजार ब्याज जोड्ने हो भने ६९ हजार हुन्छ । अर्थात् १२ देखि १८ महिनामा होमाबायोग्याँसले पेब्याक दिन्छ ।

होमबायोग्याँस ६.० को पेब्याक अझ छिटो हुनेछ । होमबायोग्याँसले अहिलेयस मोडलमा काम गरिरहेछ । यसको विस्तृत जानकारी पुनः उपलब्ध गराइनेछ । धेरै समय खाना पकाउन पर्ने र धेरै मल आवश्यक पर्नेका लागि ६.० मोडल अझ लाभदायक हुन्छ । होमबायोग्याँस ६.० र ढलान (आरसिसी प्रविधि) बीचको तुलना गर्ने हो भने प्रति दुई घनमिटरमा २५ देखि ३० प्रतिशतको फरक हुन आउँछ ।

बायोग्याँसको यति धेरै फाइदा बुझेपछि जोकसैको मनमा प्रश्न उठ्छ, आखिर किन सरकार र अन्य विकास संस्थाहरुले यसको प्रवद्र्धन गर्दैनन् ? यसका लागि नेपाल सरकारका सबै विभागहरु, स्थानीय सरकारहरु, फोहोर व्यवस्थापन गर्ने संस्थानहरु, वित्तीय संस्थाहरुले संयुक्त तदारुकता आवश्यक छ । नेपाल सरकारले वैकल्पिक उर्जामा जोड दिएरै ‘वैकल्पिक उर्जा प्रवद्र्धन केन्द्र’ स्थापना गरेको वर्षौं भइसक्यो तर केन्द्रको काम हुनुपर्ने जति प्रभावकारी हुन सकिरहेको छैन । केन्द्रले विभिन्न वित्तीय र लघुवित्तीय संस्थाहरुमार्फत् नवीकरणीय उर्जा स्थापनाका लागि सहयोग पु¥याउने नीति राखेको छ । तर त्यो नीति प्रभावकारी ढंगले लागु भने भइरहेको छैन । केही बहुपक्षीय विकास संस्थाहरु भने बायोग्याँस परियोजनामा सघाउन तत्पर छन् । उनीहरुलाई भरपर्दो विकल्प भने उपलब्ध गराउनैपर्छ । होमबायोग्याँस यस्तो एउटा विकल्प हुनसक्छ ।

त्यस्तै फोहोर व्यवस्थापन हरेक नगर क्षेत्रकोे समस्या हो । यीमध्ये धेरैजसो फोहोर घरबाटै उब्जन्छ । त्यसको पनि एउटा उपयुक्त समाधान बायोग्याँस नै हो । त्यसेले यसमा लगानी हुन आवश्यक छ । त्यस्तै शहरी क्षेत्रमा अत्याधिक उपयोग भइरहेको एलपिजीले सिर्जना गर्ने उर्जा निर्भरता घटाउन पनि होम बायोग्याँसले सघाउँछ । हाल प्रतिवर्ष तीन लाख ७० हजार मेट्रिक टन एलपिजी आयात गरिन्छ । यसबाट करिब ३५ अर्ब रुपैयाँ बाहिरिन्छ । होमबायोग्याँसले यसरी बाहिरिने नेपाली रकम जोगाउन सघाउ पु¥याउँछ ।

६.३ होमबायोग्याँसको स्वीकार्यता

होमबायोग्याँस नेपालको लागि नौलो प्रविधि भए पनि यसले विश्वभर स्वीकार्यता पाएको छ । नवीकरणीय उर्जामा विश्वभर लगानी गरिरहेको कम्पनि एन्जिले बायोग्याँसमा लगानी गरेको छ । खासमा एन्जि र द क्लोज्ड लुप फन्डले होमबायोग्याँसमा संयुक्त लगानी गरेका छन् । एन्जि संसारकै ठूला उर्जा कम्पनिमध्ये एक हो । यसले अर्बौं अमेरिकी डलर बराबरको कारोबार गर्छ । उसका तीनवटा मुख्य कार्यक्षेत्र छन्– नवीयकरणीय उर्जामा आधारित न्युन–कार्बन उर्जा उत्पादन, ग्लोबल नेटवर्क र उपभोक्ताका समस्या समाधान । द क्लोज्ड लुप फन्ड भने पूर्वाधार र दिगो उत्पादन प्रविधिको पुनप्र्रयोगमा लगानी गर्ने वित्तिय परियोजना हो ।

त्यस्तै विश्वभरी नै होमबायोग्याँस पाँच वटा मुख्य स्टेट–अफ्–द–आर्टमध्ये एकको रुपमा चुनिएको छ । यसले आफैँमा सुधार ल्याउन र प्रभावकारी बनाउन वर्षौं अनुसन्धान गरेको छ । सामान्यतः होमबायोग्याँसको आयु १५ वर्षको हुन्छ । त्यसमा दुई वर्ष वारेन्टी पनि दिइन्छ ।
होमबायोग्याँसले पुर्ण सुरक्षा बन्दोबस्त गरेको छ । यसका विशेषता यस्ता छन्ः

– आइएसओ १४००१ः२००४
– जीपीएसडी (२००१÷९५÷इसी)
– आफ्ना प्रयोगकर्तालाई सुरक्षित राख्न होमबायोग्याँसले सबैप्रकारका सावधानी अपनाएको        छ ।
– होमबायोग्याँसको पूर्ण परिक्षण गरिएको छ । यसले युरोपियन कम्युनिटि सिइ स्ट्याम्प           अफ् अप्रुभल फर सेफ्टी प्राप्त गरेकोे छ ।
– होमबायोग्याँसले दुईवटा आइएसओ सर्टिफिकेट प्राप्त गरेको छः गुणस्तर     व्वयवस्थापनका      लागि ९००० र वातावरणीय व्यवस्थापनका लागि १४००० ।
– इजरायली वातावरण संरक्षण मन्त्रालय र उर्जा पूर्वाधार मन्त्रालयबाट होमबायोग्याँस   परिक्षण भएको छ ।

(यो सामाग्री हाम्रो इमेलमा श्याम गोयन्काको नामबाट प्राप्त भएको हो । हामीले त्यसमा केही डाटाबाहेक यहाँ प्रस्तुत गरेका छौं ।)